Nguy cơ “học giả, bằng thật” trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Thách thức mới của giáo dục

“Khi AI ngày càng trở nên thông minh hơn, thì việc đánh giá ở đại học lâm vào khủng hoảng trầm trọng. Ở học kì này, tôi gần như cảm thấy bất lực vì dù đã tìm cách ra đề lắt léo để chống AI, nhưng khi chấm bài sinh viên, vẫn có khoảng 30-40% bài làm nằm trong "vùng xám", không biết là người viết hay máy viết, và cũng không có đủ căn cứ để buộc tội lạm dụng AI” - đó là chia sẻ của TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội về việc đánh giá sinh viên ngày nay.

Đây cũng là nỗi lo chung của không chỉ giáo dục đại học, cao đẳng Việt Nam mà với giáo dục phổ thông cũng chung nỗi niềm. Đồng thời, thách thức này cũng đang đặt ra với nền giáo dục của các nước khác trên thế giới, khi AI đã và đang khiến việc đo lường năng lực của người học trở nên khó chính xác hơn bao giờ hết.

Theo một khảo sát của Viện Chính sách Giáo dục Đại học Mỹ với hơn 1.200 sinh viên, hơn 50% trong số này nói đang sử dụng AI tạo sinh để làm bài tập và 5% thừa nhận đã sử dụng trí tuệ nhân tạo để gian lận. Câu hỏi làm sao để học thật, đánh giá thật thời sự hơn lúc nào hết. Nhất là khi gian lận trong học tập có thể dẫn đến nguy cơ làm suy mòn chất lượng giáo dục và rộng hơn nữa là nguy cơ tạo ra những khủng hoảng lâu dài trong thị trường lao động. Những “cử nhân giấy, thạc sĩ ảo và tiến sĩ người máy” không còn là cảnh báo xa vời mà đã trở thành vấn đề hiện hữu trong nhiều giảng đường đại học. Mặc dù hiện nay đã có những phần mềm kiểm tra đạo văn nhưng nhiều sản phẩm do AI tạo ra vẫn có thể vượt qua mà không bị phát hiện.

PGS.TS Nguyễn Chí Thành, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cũng cảnh báo nếu không kiểm soát chặt chẽ, sự hỗ trợ của AI trong dạy học sẽ dễ dẫn tới lười tư duy, lạm dụng, sao chép kiến thức mà không hiểu bản chất. Trong bối cảnh đó, các hình thức đánh giá quen thuộc như bài tập về nhà, tiểu luận hay kiểm tra trực tuyến đang đứng trước nguy cơ mất dần giá trị phản ánh năng lực thực chất của người học. Các cơ sở giáo dục đang phải đối mặt với yêu cầu cấp bách: đổi mới phương thức dạy và đánh giá, đặt trọng tâm vào năng lực tư duy, khả năng vận dụng và đạo đức học thuật, thay vì chỉ kiểm tra sản phẩm đầu ra.

Đánh giá quá trình

TS Lê Trường Tùng – Chủ tịch Hội đồng trường Trường Đại học FPT chỉ ra hiện nay học sinh, sinh viên sẽ sống và làm việc trong một xã hội mà AI hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực kinh tế – xã hội nên không thể né tránh, “cấm” người học sử dụng AI. Giải pháp FPT đang áp dụng đó là “mở cửa” cho người học sử dụng AI để hỗ trợ học tập, đi cùng với đó là hướng dẫn sử dụng AI một cách minh bạch và liêm chính. Yêu cầu đặt ra là phải trích dẫn rõ ràng phần nội dung có sự tham gia của AI. Ngược lại, nếu sử dụng AI mà không công khai, điều đó được xem là thiếu trung thực trong học tập và nghiên cứu.

Về đánh giá kết quả học tập, giáo viên không chỉ xem xét sản phẩm cuối cùng mà cần chú trọng hơn đến quá trình: cách người học đặt câu hỏi với AI, kiểm chứng thông tin, chỉnh sửa và biến đầu ra của AI thành giá trị thực. Ông Tùng cũng đề cập đến mô hình lớp học đảo ngược, trong đó học sinh học lý thuyết ở nhà thông qua nền tảng AI được xây dựng và giám sát bởi giáo viên, còn thời gian trên lớp dành cho thảo luận, làm bài tập và xử lý vấn đề thực tế. Mô hình này xuất hiện khi vai trò của bài tập về nhà theo phương pháp truyền thống đang dần mất ý nghĩa do AI có thể hoàn thành nhiều dạng bài tập một cách gần như hoàn hảo.

Đây có thể được xem là một phương án tham khảo để giải quyết bài toán liêm chính học thuật cũng như tận dụng ưu thế của công nghệ hiện nay khi AI phát triển nhanh kéo theo cả lợi ích và thách thức song hành. GS Phan Văn Trường, cố vấn thường trực của Chính phủ Cộng hòa Pháp về thương mại quốc tế, cũng chia sẻ phương pháp đánh giá của ông khi dạy học viên cao học về Quy hoạch và Kinh tế. Ông thường đặt câu hỏi ngay trong lớp học để học viên trả lời như “tại sao vậy, như thế nào, để làm gì, căn cứ vào đâu, tầm nhìn ngắn hạn và dài hạn ra sao, mình tạo giá trị gì cho ai, có cách nào làm tốt hơn không?”. Theo ông, đây là những câu hỏi câu hỏi thực mà xã hội công nghiệp và xã hội kinh tế đòi hỏi giải đáp một cách thường trực. Phương pháp này bắt buộc sinh viên phải nắm vững lập luận của mình, bởi vì bất cứ điều gì sinh viên nói đều phải biện minh và xa hơn, cách làm việc này sẽ chuẩn bị sinh viên cho cuộc sống thật để tạo ra giá trị thật. “Bất cứ lúc nào lớp học cũng là một kỳ thi vấn đáp và là một cuộc đánh giá sinh viên” – GS Phan Văn Trường nhấn mạnh.