Gần Tết nhu cầu sử dụng thực phẩm siêu chế biến gia tăng

Nhanh, tiện nhưng có hại cho sức khỏe

Những ngày cận Tết công việc bận rộn nên chị Nguyễn Thu Nga ở phường Cầu Giấy, Hà Nội thường xuyên mua thực phẩm chế biến sẵn cho con. Con phố nơi chị ở tuy không quá sầm uất nhưng đồ ăn chế biến sẵn khá đa dạng. Từ bò nướng phô mai đến gà ủ muối rồi thịt lợn chiên giòn…đủ cả. Đặc biệt giá cả rất phải chăng và mùi vị rất hợp với 2 nhóc tuổi teen nhà chị.

“Mình cũng biết ăn nhiều đồ ăn chế biến sẵn không tốt cho sức khỏe nhưng nhiều khi công việc bận rộn không có thời gian nên vẫn phải lựa chọn. Lý do nữa là tụi nhỏ dường như đã bị “nghiện” và chỉ mê đồ ăn chế biến sẵn ở ngoài nên mình cũng đành chiều theo con”, chị Nga giãi bày.

Đây không chỉ là trăn trở riêng của chị Nga mà còn là thực trạng chung hiện nay trong mỗi gia đình.

Không chỉ dừng ở các món chế biến sẵn thông thường, đáng lo ngại là nhiều sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm siêu chế biến - giàu đường, muối, chất béo và phụ gia - đang ngày càng xuất hiện phổ biến trong bữa ăn gia đình. Với sự tiện lợi khi mua cộng thêm mùi vị từ thực phẩm siêu chế biến khá hấp dẫn nên rất nhiều người đã lựa chọn thực phẩm siêu chế biến là thực phẩm dùng hàng ngày trong các bữa ăn.

Thực tế những năm gần đây thực phẩm siêu chế biến không chỉ phổ biến ở những thành phố, đô thị mà đã len lỏi tại các làng quê và trở thành món “khoái khẩu” không thể thiếu trong các bữa ăn. Đằng sau sự tiện lợi, mùi vị hấp dẫn ấy ít ai ngờ là nguyên nhân dẫn đến nhiều bệnh mạn tính nguy hiểm. Đặc biệt, trong dịp Tết, thói quen ăn uống thất thường, kết hợp giữa thực phẩm nhiều đạm, nhiều dầu mỡ và các sản phẩm chế biến sẵn càng khiến hệ tiêu hóa phải làm việc quá tải, dễ phát sinh bệnh lý, nhất là với người cao tuổi, trẻ em và người có bệnh nền.

Nói về những tác hại của thực phẩm siêu chế biến, một nghiên cứu vừa công bố năm 2026 trên Tạp chí y học The Milbank Quarterly của các học giả đến từ Đại học Michigan, Duke và Harvard cho thấy, thực phẩm siêu chế biến được thiết kế để cung cấp liều “vừa đủ” đường tinh luyện và chất béo, tạo ra sự kích thích mạnh mẽ đối với hệ thần kinh trung ương. Sự kết hợp này không chỉ mang lại cảm giác ngon miệng tức thì mà còn thúc đẩy não bộ hình thành xu hướng tìm kiếm và tiêu thụ lặp lại. Đây là cơ chế từng được ghi nhận rõ ràng trong các sản phẩm gây nghiện.

Quá trình chế biến sâu đóng vai trò then chốt trong cơ chế này. Việc tinh luyện và xử lý công nghiệp làm tăng tốc độ hấp thụ của thực phẩm, khuếch đại tác động sinh học so với các thực phẩm ít chế biến. Điều này khiến cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn, làm suy yếu khả năng tự điều chỉnh hành vi ăn uống.

Bên cạnh đó, các phụ gia thực phẩm được sử dụng có chọn lọc nhằm tối ưu hóa hương vị, kết cấu và cảm giác ngon miệng. Những yếu tố này không chỉ nhằm cải thiện trải nghiệm ăn uống mà còn giúp sản phẩm trở nên “khó bỏ”, ngay cả khi người tiêu dùng đã no hoặc nhận thức được rủi ro sức khỏe.

Theo nhóm nghiên cứu, những thông điệp này có thể tạo cảm nhận tích cực, trong khi các đặc điểm cốt lõi của quá trình chế biến sâu và tác động sinh học vẫn được giữ nguyên. Cách tiếp cận này có nhiều điểm tương đồng với chiến lược truyền thông từng được ngành thuốc lá sử dụng trong quá khứ.

Các tác giả cho rằng những đặc điểm trên có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi ăn uống của người dân, đồng thời góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm như béo phì, đái tháo đường và bệnh tim mạch. Hệ quả không chỉ dừng lại ở sức khỏe cá nhân mà còn kéo theo chi phí y tế và tác động dài hạn đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Cẩn trọng khi dùng thực phẩm siêu chế biến

Đáng chú ý, báo cáo nhấn mạnh rằng thực phẩm siêu chế biến cần được xem xét vượt ra ngoài lăng kính dinh dưỡng và lựa chọn cá nhân. Các bằng chứng cho thấy cách thức sản phẩm được thiết kế, các chiến lược tiếp thị, và sự hiện diện rộng khắp trong môi trường tiêu dùng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi ăn uống và tác động đến sức khỏe cộng đồng, qua đó đòi hỏi các can thiệp mang tính hệ thống, tương tự những bài học từ kiểm soát thuốc lá.

Minh chứng từ thực tế cho thấy, chế độ ăn uống không lành mạnh, nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa có hại, và ăn ít trái cây và rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ và vi chất dinh dưỡng góp phần gây thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn cầu. Tại Việt Nam theo báo cáo đánh giá thực trạng ghi nhãn dinh dưỡng của Bộ Y tế cũng cho thấy, xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh và ở mức nguy cơ cao, với mức tiêu dùng tăng hơn 10 lần giai đoạn 2000–2017.

Nhiều bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn giàu sản phẩm chế biến sẵn, đậm độ năng lượng cao làm tăng nguy cơ các bệnh chuyển hóa và bệnh không lây nhiễm như thừa cân béo phì, đái tháo đường, tim mạch.

Theo điều tra STEP và các thống kê liên quan, người Việt Nam đang tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, cao gần gấp 2 lần so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về mức tiêu thụ có lợi cho sức khỏe.

Đề cập về mối lo ngại từ thực phẩm siêu chế biến nhiều chuyên gia dinh dưỡng cũng cho biết, thói quen ăn uống của người Việt hiện nay thiếu cân đối khi người Việt thường tiêu thụ nhiều thịt và mỡ động vật nhưng lại thiếu rau xanh và trái cây, làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, gút và rối loạn mỡ máu.

Nhiều báo cáo cũng chỉ ra rằng, giới trẻ đang có xu hướng tiêu thụ quá nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa (trans-fat), thực phẩm siêu chế biến và đường tự do, những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh từ sớm. Để bảo vệ sức khỏe các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo, người tiêu dùng nên ưu tiên các thực phẩm tươi sống, tự chế biến tại nhà khi có điều kiện. Với các sản phẩm siêu chế biến hãy là người tiêu dùng thông thái: lựa chọn đúng, sử dụng đúng cách và đặc biệt cần xem nhãn dinh dưỡng trước khi lựa chọn.