Béo phì và những hệ lụy đáng báo động

Bệnh béo phì đáng báo động

Ở tuổi 43, chị Ngô Ngọc Minh (phường Xuân Hòa, TPHCM) cao 1m55, nặng 58kg. Kiểm tra chỉ số khối cơ thể (BMI), kết quả 24 kg/m² khiến chị bất ngờ khi được cảnh báo thừa cân. Theo khuyến nghị, bà cần giảm khoảng 10kg và tăng vận động để cải thiện khối cơ. Chia sẻ về kế hoạch giảm cân, chị Minh cho biết đã cố gắng giảm tinh bột nhưng lại “nghiện” đồ ngọt. Công việc bận rộn cùng trách nhiệm chăm sóc gia đình khiến chị gần như không có thời gian tập thể dục. “Biết là cần vận động, nhưng cứ hết giờ làm lại đến việc nhà, con cái nên kế hoạch tăng vận động để giảm cân cứ trì hoãn mãi” – chị Minh nói.

Trường hợp khác được bác sĩ đưa ra dẫn chứng, tình trạng béo phì của anh T.K.D. (33 tuổi), nhân viên tài chính – kế toán nghiêm trọng hơn. Cao 1m70 nhưng anh D. nặng tới 120kg, chỉ số BMI 41,5 kg/m², vòng eo 150cm. Với thói quen ngồi làm việc trước laptop 12 tiếng mỗi ngày, ít vận động, anh D. chỉ đi khám khi vết loét cẳng chân kéo dài 6 tháng không lành. Kết quả kiểm tra cho thấy hàng loạt bệnh lý đi kèm: tim thiếu máu cục bộ, trào ngược dạ dày, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp, ngủ ngáy nhiều và có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ.

Theo thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân và béo phì ở trẻ 5 – 19 tuổi đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Tại khu vực thành thị, tỷ lệ béo phì đạt 26,8%, cao hơn đáng kể so với 18,3% ở nông thôn. Đáng lo ngại, tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên tại TPHCM đã vượt mốc 50%, trong khi tại Hà Nội là trên 41%. Trong khi đó, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ước tính Việt Nam có khoảng 19,5% dân số – tương đương 20 triệu người – đang sống chung với thừa cân, béo phì (BMI ≥ 25 kg/m²). Tốc độ gia tăng thừa cân, béo phì tại Việt Nam khoảng 38%, thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á.

PGS.TS.BS Trần Quang Nam – Trưởng khoa Nội tiết (Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM) nhấn mạnh: “Béo phì là một bệnh lý mạn tính phức tạp liên quan đến rối loạn chuyển hóa, không đơn thuần là vấn đề lối sống hay thẩm mỹ. Khi BMI trên 25 kg/m², người dân cần chủ động tư vấn chuyên viên y tế để quản lý cân nặng khoa học, hạn chế biến chứng”.

Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân béo phì rất phức tạp, bao gồm môi trường, lối sống, di truyền, sinh học và tâm lý. Yếu tố di truyền có thể đóng góp khoảng 50%. Một số loại thuốc cũng có thể liên quan đến tăng cân. Theo BS Nam, lối sống của người Việt hiện nay có xu hướng ăn nhiều muối, nhiều tinh bột, ít rau. Đáng chú ý, nhiều bạn trẻ không thích ăn rau. Cùng với thói quen ít vận động, đây là những yếu tố góp phần làm gia tăng béo phì. Bệnh có xu hướng tái phát, tiến triển và có thể dẫn đến biến chứng nặng, thậm chí tử vong sớm nếu không kiểm soát.

Hệ lụy tâm lý và áp lực xã hội

Không chỉ dừng lại ở gánh nặng thể chất, béo phì còn để lại nhiều hệ lụy tâm lý sâu sắc. Nhiều hiệp hội y khoa trên thế giới đã công nhận, béo phì là một bệnh mạn tính. Bệnh có xu hướng tái phát, tiến triển và gây nhiều biến chứng, làm giảm chất lượng cuộc sống, tăng nguy cơ tử vong sớm và ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ xã hội. Người mắc béo phì còn có nguy cơ tự ti hoặc bị kỳ thị.

ThS.BS Phạm Thị Minh Châu - Bộ môn Tâm thần (Đại học Y Dược TPHCM) kể lại hai trường hợp khiến bà nhớ mãi. Một bệnh nhân ngay buổi khám đầu tiên đã nói: “Bác sĩ hỏi gì em cũng trả lời, nhưng xin đừng hỏi về cân nặng”. Một người khác, sau 6 tháng điều trị ổn định có chia sẻ: “Em chọn bác sĩ vì ngay từ đầu bác sĩ không hỏi gì về cân nặng của em”.

BS Châu khẳng định, những câu chuyện đó cho thấy cân nặng là vấn đề rất nhạy cảm. Khi bị nhắc đến, nhiều bệnh nhân cảm thấy tổn thương, tự ti, thậm chí buông xuôi. BS Châu giải thích thêm, dưới góc độ tâm thần học, béo phì và trầm cảm có mối liên hệ hai chiều. Nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 43% người trầm cảm bị béo phì do rối loạn ăn uống đi kèm. Ngược lại, người béo phì có nguy cơ trầm cảm cao gấp đôi so với người có cân nặng bình thường. Về mặt tâm lý – xã hội, người béo phì thường tự ti, giảm tự tin, dễ căng thẳng. Căng thẳng lại dẫn đến ăn uống không kiểm soát, tạo thành vòng xoắn bệnh lý…

Theo nghiên cứu Action Việt Nam, những người thừa cân hoặc béo phì đang phải đối mặt với sự kỳ thị rất lớn từ xã hội. 79% người béo phì gặp những trở ngại liên quan đến công việc cần ngoại hình, 62% người béo phì có xu hướng bị trêu chọc hoặc phân biệt, 54% người béo phì bị cho rằng họ béo phì là do họ lười biếng. Trong khi đó, người thừa, cân béo phì thường mất 2-5 năm loay hoay tự tìm cách quản lý cân nặng và sức khỏe trước khi tìm đến bác sĩ, chuyên viên y tế.

“Không có phương pháp giảm cân nhanh chóng mà không cần nỗ lực và bền vững. Việc tự ý áp dụng các biện pháp thiếu cơ sở khoa học có thể gây hại. Lựa chọn an toàn hơn là tìm đến bác sĩ để được tư vấn bài bản. Song song với đó, rất cần cái nhìn thông cảm, bao dung hơn để họ giảm bớt tự ti, có thêm động lực quản lý cân nặng và sức khỏe” – BS Châu nhấn mạnh.