Thêm sức sống cho văn hóa đọc

Là mô hình đường sách quy mô đầu tiên của TPHCM sau gần 10 năm hoạt động, Đường sách Nguyễn Văn Bình (phường Sài Gòn) là điểm đến văn hoá đọc tiêu biểu nhất. Chỉ dài hơn 100m nhưng nơi đây hội tụ đầy đủ các yếu tố của một thiết chế văn hóa đô thị hiện đại: sách, không gian đọc, giao lưu học thuật, sinh hoạt nghệ thuật, giáo dục kỹ năng và trải nghiệm cộng đồng. Đường sách nằm giữa Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm và các tuyến du lịch trung tâm, tạo nên một “điểm dừng văn hóa” quen thuộc của người dân và du khách quốc tế. Những buổi ra mắt sách, tọa đàm tác giả – tác phẩm, triển lãm chuyên đề hay các hoạt động thiếu nhi diễn ra đều đặn đã giúp sách bước ra khỏi kệ, trở thành một phần của đời sống đô thị.

Điểm đặc biệt của Đường sách Nguyễn Văn Bình là cách kết hợp linh hoạt giữa văn hóa đọc với ẩm thực, du lịch và trải nghiệm. Theo ông Lê Hoàng – Giám đốc Đường sách TPHCM, trong các sự kiện lớn, người dân có thể vừa đọc sách, vừa thưởng thức bánh dân gian, xem cải lương, đờn ca tài tử hay tham gia trò chơi dân gian tại đường sách. Gần đây, mô hình “Ngày hội sách và văn hóa đêm” được thí điểm đã mang đến một diện mạo mới, biến đường sách thành không gian văn hóa về đêm – nơi tri thức song hành cùng giải trí lành mạnh, nghệ thuật truyền thống và trải nghiệm cộng đồng.

Từ thành công của Đường sách trung tâm, TPHCM tiếp tục mở rộng mô hình ra các khu vực khác. Đường sách Thủ Đức khai trương cuối năm 2023, được thiết kế theo hướng “gợi nhớ nếp nhà Nam Bộ”, tạo cảm giác gần gũi, thân quen với cộng đồng cư dân trẻ và các gia đình. Không gian này chú trọng hoạt động giáo dục trải nghiệm, workshop sáng tạo, sinh hoạt thiếu nhi và kết nối với trường học, thư viện trên địa bàn. Nhờ đó, đường sách không chỉ là điểm đến cuối tuần mà dần trở thành một phần thói quen sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương.

Ở các khu vực cửa ngõ như quận 7 (cũ), Bình Tân hay Củ Chi, những đường sách, không gian sách đang được định hình theo hướng phục vụ cộng đồng dân cư tại chỗ. Quy mô không quá lớn nhưng ưu tiên không gian mở, khu đọc sách miễn phí, khu sinh hoạt thiếu nhi và các hoạt động gắn với đời sống địa phương. Việc đưa sách về gần khu dân cư, khu công nghiệp, vùng ven giúp văn hóa đọc không chỉ tập trung ở trung tâm mà lan tỏa rộng hơn, bền vững hơn.

Thực tế cũng cho thấy, mỗi đường sách chỉ thực sự có sức sống khi được đặt đúng vị trí và tích hợp trong hệ sinh thái văn hóa – du lịch – giáo dục. Bài học từ Đường sách Vũng Tàu từng phải dừng hoạt động cho thấy, nếu thiếu cơ chế phù hợp và sự nhìn nhận đúng vai trò của đường sách như một không gian văn hóa công cộng, mô hình này rất dễ gặp khó khăn. Với TPHCM, việc xác định đường sách là một phần của hạ tầng văn hóa đô thị đã giúp nơi đây duy trì được bản sắc, đồng thời linh hoạt thích ứng với những thay đổi của thói quen đọc trong thời đại số.

Điểm chung dễ nhận thấy ở các đường sách TPHCM là xu hướng lấy “trải nghiệm” làm trung tâm. Người dân, đặc biệt là giới trẻ, không chỉ đến để mua sách mà tìm kiếm sự kết nối, cảm xúc và những giá trị văn hóa đi kèm. Vì vậy, sách được đặt trong mối quan hệ mở với nghệ thuật, ẩm thực, du lịch, công nghệ số. Một buổi đọc sách có thể đi cùng cà phê, một tọa đàm văn học có thể kết hợp triển lãm mỹ thuật, một chuyến tham quan đường sách có thể nối dài sang các điểm di sản lân cận.

Trong dòng chảy tiêu dùng hiện đại, các đường sách tại TPHCM đang chứng minh rằng văn hóa đọc không hề mất chỗ đứng, nếu được nuôi dưỡng bằng tư duy đúng đắn và cách làm sáng tạo. Từ trung tâm đến vùng ven, từ ban ngày đến ban đêm, những “con đường của sách” vẫn âm thầm thắp lửa tri thức, góp phần hình thành một đời sống văn hóa đô thị giàu chiều sâu, nơi sách không chỉ được đọc, mà còn được sống cùng cộng đồng.