Nội dung nhanh tạo áp lực lên báo chí

Khi tốc độ lấn át chiều sâu

Thực trạng này được phản ánh rõ trong báo cáo "Xu hướng và dự báo về báo chí, truyền thông và công nghệ năm 2026" do Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters công bố mới đây. Báo cáo dựa trên khảo sát 280 lãnh đạo phòng tin, biên tập viên và chuyên gia truyền thông tại 51 quốc gia, và cho thấy ngành báo chí toàn cầu đang chịu sức ép lớn từ nhiều phía cùng lúc.

Trước hết là áp lực từ các công cụ AI có khả năng trả lời trực tiếp, như Google AI Overviews hay ChatGPT. Khi người dùng nhận được thông tin tóm lược ngay trên các công cụ này, họ thường không còn nhu cầu truy cập bài báo gốc. Viện Reuters dự báo lượng người đọc đến từ công cụ tìm kiếm có thể giảm khoảng 40% trong vòng 3 năm tới.

Bên cạnh đó, báo chí còn chịu áp lực ngày càng lớn từ sự bùng nổ của các influencer trên mạng xã hội. Những cá nhân này có lợi thế về tốc độ sản xuất, cách thể hiện cá nhân hóa và khả năng tạo cảm giác gần gũi. Theo khảo sát, khoảng 70% lãnh đạo các tòa soạn lo ngại influencer đang thu hút sự chú ý của công chúng nhiều hơn báo chí truyền thống. Trong bối cảnh này, một câu chuyện được kể bằng video ngắn, hình ảnh vui nhộn hay bắt đúng xu hướng có thể dễ dàng lấn át một bài phân tích dài, dù bài viết đó có giá trị giải thích và kiểm chứng cao hơn.

Các số liệu cho thấy báo chí đang chuyển hướng rõ rệt: 91% tòa soạn tăng đầu tư cho điều tra gốc, 82% đẩy mạnh phân tích, giải thích bối cảnh, trong khi 38% giảm các tin chung dễ bị AI sao chép. Điều này phản ánh sự thừa nhận rằng chạy theo tin nhanh và tin ngắn không còn là lợi thế lâu dài.

Sự thay đổi còn thể hiện qua định dạng nội dung. Theo Viện Reuters, 79% nhà xuất bản ưu tiên phát triển video, 71% tăng đầu tư vào nội dung âm thanh như podcast, và 74% xem YouTube là nền tảng chiến lược nhờ khả năng giữ chân khán giả và tạo doanh thu. Ngược lại, mức độ ưu tiên dành cho một số mạng xã hội giảm mạnh, như X giảm 52% và Facebook giảm 23%, do khả năng tiếp cận tự nhiên giảm và lo ngại về tin sai lệch.

Tờ The Guardian cho biết hiện nay, mỗi người kiểm tra điện thoại trung bình 186 lần mỗi ngày; tại Australia, thời gian dùng màn hình khoảng 2 giờ 13 phút mỗi ngày, gần bằng một nửa thời gian rảnh, nhưng chỉ 38 phút dành cho giao tiếp trực tiếp; người trẻ tại Mỹ giảm tới 70% thời gian tham gia các buổi gặp gỡ, tiệc tùng so với 20 năm trước.

Ở chiều ngược lại, nhiều tổ chức văn hóa – giải trí lớn lại chủ động đẩy mạnh sản xuất nội dung nhanh. Thỏa thuận giữa FIFA và TikTok trước World Cup 2026 là ví dụ điển hình, với mục tiêu tạo ra lượng lớn video ngắn để giải đấu xuất hiện dày đặc trên dòng thời gian người dùng.

Chuyển trọng tâm sang bối cảnh và trải nghiệm

Nhiều quốc gia và tòa soạn lớn đang tái định nghĩa giá trị của báo chí chất lượng: không chỉ đưa tin sớm, mà giúp công chúng hiểu đúng, đủ và sâu.

Tại Mỹ, tờ The Wall Street Journal ưu tiên điều tra về kinh tế – tài chính chuyên sâu, những nội dung đòi hỏi dữ liệu gốc và hiểu biết hệ thống, thay vì chạy đua tin nhanh. Ông Taneth Evans - Giám đốc mảng số của Wall Street Journal nhấn mạnh: "Phản ứng tốt nhất của báo chí là tập trung mạnh hơn vào những gì tạo nên giá trị độc đáo, chất lượng, tính nguyên bản và mối quan hệ trực tiếp, có ý nghĩa với độc giả".

Khi lượng độc giả từ công cụ tìm kiếm giảm, nhiều tòa soạn buộc phải tự xây dựng kênh kết nối trực tiếp với người đọc. Tại Australia, tập đoàn Nine tập trung phát triển newsletter, podcast và các chuyên mục giải thích chuyên sâu. Theo bà Sophia Phan - Biên tập viên cao cấp phụ trách độc giả của Nine, báo chí không chỉ cần đưa tin mà phải tạo ra trải nghiệm khiến người dùng quay lại thường xuyên. Những bản tin chọn lọc, podcast thời sự và loạt bài đa phương tiện đang giúp Nine giữ chân độc giả hiệu quả hơn so với tin nhanh rời rạc.

Theo Viện Reuters, 76% tòa soạn khuyến khích nhà báo xây dựng hình ảnh cá nhân trên nền tảng số, 50% tính đến hợp tác với influencer để mở rộng phân phối, và 31% cân nhắc tuyển creator vào đội ngũ, trong bối cảnh 39% lo ngại mất nhân sự giỏi sang môi trường sáng tạo tự do có thu nhập cao hơn.

Tại Anh, một số tòa soạn thử nghiệm mô hình "lai": nhà báo xuất hiện trên video ngắn, podcast hoặc mạng xã hội với giọng kể gần gũi, nhưng nội dung vẫn tuân thủ kiểm chứng, cân bằng nguồn và trách nhiệm giải trình. Cách làm này cho phép báo chí học được sự linh hoạt và khả năng tiếp cận nhanh, mà không đánh đổi tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Chiều sâu của báo chí gắn liền với mức độ chú ý của công chúng. The Guardian gợi ý những thay đổi nhỏ nhưng thiết thực để sống chậm lại: bớt lệ thuộc tai nghe và màn hình, ưu tiên giao tiếp trực tiếp, viết tay, đọc thơ và chụp ảnh có ý thức hơn. Những thói quen này giúp khôi phục khả năng đọc chậm, nghĩ sâu, nền tảng để nội dung chất lượng được đón nhận.

Cuối cùng, thúc đẩy minh bạch và trách nhiệm của các hệ thống tóm tắt bằng AI. Nhiều quốc gia và tổ chức báo chí kêu gọi công khai nguyên tắc lựa chọn nguồn, cơ chế dẫn nguồn rõ ràng và ghi nhận tác quyền.

Văn hóa nội dung nhanh đang đẩy báo chí vào một cuộc đua về tốc độ. Lối thoát nằm ở việc đầu tư cho điều tra, bối cảnh, trải nghiệm và mối quan hệ trực tiếp với độc giả. Khi tốc độ đã trở thành điều hiển nhiên, chính chiều sâu mới tạo nên khác biệt.