Ngày Thế giới phòng chống lao: Tăng tốc hành động, hướng tới chấm dứt bệnh lao vào năm 2030

Cách đây 144 năm, vào ngày 24/3/1882, tại Berlin, bác sĩ người Đức Robert Koch đã công bố việc phát hiện ra vi khuẩn lao, mở ra con đường chẩn đoán và chữa khỏi căn bệnh này.

Kế thừa và phát huy “tinh thần Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch” – Cố Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên, Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương, người thầy lớn của chuyên ngành lao và Bệnh phổi, người đã đặt nền móng cho công tác phòng chống lao tại Việt Nam, Bệnh viện Phổi Trung ương – Chương trình Chống lao Quốc gia (CTCLQG) đã, đang và sẽ tiếp tục đẩy mạnh các can thiệp phòng chống lao một cách toàn diện, hiệu quả từ Trung ương đến địa phương và đã đạt được những kết quả tích cực trong năm vừa qua.

Kế thừa thông điệp kêu gọi hành động toàn cầu trong những năm gần đây, chủ đề Ngày Thế giới phòng chống lao năm 2026 nhấn mạnh những yếu tố then chốt thúc đẩy tiến bộ trong cuộc chiến chống lao: vai trò lãnh đạo của các quốc gia và sức mạnh của người dân.

Thông điệp khẳng định rằng các quốc gia không chỉ tham gia mà chính là lực lượng dẫn dắt trong cuộc chiến chống bệnh lao. Đồng thời, chủ đề cũng tôn vinh những đóng góp của các cộng đồng, người bệnh và người sống sót sau lao, nhân viên y tế, các nhà vận động chính sách, nhà khoa học, các tổ chức xã hội và các đối tác – những lực lượng đang ngày đêm đóng góp cho công cuộc chấm dứt bệnh lao.

Chỉ còn chưa đầy 5 năm để thực hiện mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, chủ đề năm nay là lời kêu gọi tăng cường trách nhiệm, cam kết và hành động lấy người dân làm trung tâm, nhằm thúc đẩy tiến trình hướng tới mục tiêu chấm dứt bệnh lao.

Việt Nam vẫn ghi hơn 12.000 người bệnh lao tử vong mỗi năm, cao hơn số người chết vì tai nạn giao thông. Năm 2025, số bệnh nhân lao mắc mới phát hiện trên 119.000 ca.

Hiện nay, việc khám sàng lọc bệnh lao chưa được đưa vào trong danh mục khám sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ. Do đó, người dân khi đi khám sức khỏe định kỳ vẫn bỏ sót khám sàng lọc lao.

Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia kiến nghị Bộ Y tế chỉ đạo lồng ghép khám sàng lọc lao trong các đợt khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí hằng năm. Việc chủ động sàng lọc thông qua khám sức khỏe định kỳ được coi là "chìa khóa" để phát hiện sớm những ca bệnh tiềm ẩn trong cộng đồng.

Tiến sĩ Đinh Văn Lượng - Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia nhấn mạnh như vậy tại Lễ kỷ niệm Ngày thế giới phòng chống lao, diễn ra ngày 24/3 tại Hà Nội.

119.000 ca mắc lao mới trong năm 2025

Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương cho hay Việt Nam nằm trong các quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới, đứng thứ 12/30 nước có gánh nặng bệnh lao cao và đứng thứ 10/30 nước có gánh nặng bệnh lao kháng thuốc cao nhất thế giới. Với những nỗ lực của ngành y tế và công tác phòng chống lao, các cơ sở y tế mới chỉ phát hiện được khoảng 63% người bệnh lao, gần 40% người bệnh lao không có triệu chứng, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi bệnh đã tiến triển nặng, làm tăng nguy cơ biến chứng và lây lan.

Từ năm 2026, chủ trương người dân được khám sức khỏe định kỳ đang mở ra bước chuyển quan trọng của ngành y tế: Chuyển từ "chữa bệnh" sang "phòng bệnh." Trong đó, việc lồng ghép sàng lọc bệnh lao vào khám sức khỏe định kỳ được xem là giải pháp then chốt để phát hiện sớm những ca bệnh tiềm ẩn trong cộng đồng, giúp thanh toán bệnh lao.

Tiến sĩ Đinh Văn Lượng phân tích, những năm qua, công tác điều trị bệnh lao đã có nhiều tiến bộ, song bệnh lao vẫn là một trong những thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Theo số liệu báo cáo của Chương trình chống lao Quốc gia, Việt Nam vẫn ghi hơn 12.000 người bệnh lao tử vong mỗi năm, cao hơn số người chết vì tai nạn giao thông. Năm 2025, số bệnh nhân lao phát hiện trên 119.000 ca, chiếm 63% tổng số ca mắc mới ước tính có trong cộng đồng.

Đáng lưu ý, khu vực phía Nam có gánh nặng bệnh lao cao nhất trong cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca mắc lao trên toàn quốc. Vì vậy, cần đẩy mạnh đầu tư nguồn lực cho công tác phòng chống lao tại những khu vực này cao hơn.

Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia kiến nghị Bộ Y tế chỉ đạo lồng ghép khám sàng lọc lao trong các đợt khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí hằng năm; bổ sung nội dung sàng lọc lao vào giấy khám sức khỏe, sổ khám sức khỏe định kỳ; cập nhật yêu cầu đào tạo về kiểm soát bệnh lao đối với đội ngũ bác sĩ khám bệnh. Cùng với đó là đề xuất tích hợp theo dõi bệnh lao vào sổ sức khỏe điện tử, lồng ghép sàng lọc lao với các bệnh hô hấp tại y tế cơ sở, yêu cầu các cơ sở khám chữa bệnh có trách nhiệm tiếp nhận, sàng lọc lao trong khám chữa bệnh thường quy, đồng thời bảo đảm kinh phí cho hoạt động khám sàng lọc, phát hiện và điều trị bệnh.

Cần sự ủng hộ và cam kết mạnh mẽ của toàn xã hội

Hàng năm vào ngày 24/3, Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia cùng các đơn vị trong hệ thống tổ chức Lễ Kỷ niệm Ngày Thế giới phòng chống lao. Chủ đề Ngày Thế giới phòng chống lao năm 2026 trên toàn cầu là: “Đúng! Chúng ta có thể chấm dứt bệnh lao! Quốc gia dẫn dắt - Người dân đồng hành.” Như vậy, chỉ còn chưa đầy 5 năm để thực hiện mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, chủ đề năm nay là lời kêu gọi tăng cường trách nhiệm, cam kết và hành động lấy người dân làm trung tâm, nhằm thúc đẩy tiến trình hướng tới mục tiêu chấm dứt bệnh lao.

Theo Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, định hướng quan trọng của ngành y tế là chuyển trọng tâm từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh,” lấy y tế cơ sở làm nền tảng. Từ năm 2026, “người dân được khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm,” qua đó tạo cơ hội phát hiện sớm nhiều bệnh, trong đó có bệnh lao.

Trên cơ sở chủ đề toàn cầu, Việt Nam lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới phòng chống lao năm 2026 là: “Phát hiện lao gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân.” Chủ đề này thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Việt Nam trong việc tăng cường phát hiện sớm bệnh lao thông qua hệ thống khám sức khỏe định kỳ, qua đó góp phần giảm lây nhiễm trong cộng đồng và nâng cao hiệu quả điều trị.

Theo Chương trình Chống lao Quốc gia, trong khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc, người dân phải được chụp X-quang ngực (bởi vì gần 40% người bệnh lao không có triệu chứng) và xét nghiệm GeneXpert (cho những trường hợp có hình ảnh X-quang bất thường nghi lao).

Về cơ sở vật chất, hiện nay các cơ sở khám bệnh đều đã được trang bị hệ thống X-quang thường và kỹ thuật số. Chương trình Chống lao Quốc gia đã có 45 xe chụp X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang trong đó có 84 máy X-quang di động kỹ thuật số tới tỉnh/thành phố trên toàn quốc, đảm bảo tính khả thi của hoạt động.

Đối với xét nghiệm GeneXpert, Chương trình Chống lao Quốc gia hiện đã có 500 máy tại 34 tỉnh/thành phố. Tất cả các trường hợp có bất thường nghi lao trên phim X-quang do bác sỹ hoặc phần mềm trí tuệ nhân tạo đọc sẽ được chỉ định xét nghiệm GeneXpert để chẩn đoán lao. Người bệnh lao sau khi phát hiện sẽ được thu nhận và quản lý điều trị trong hệ thống Chương trình Chống lao Quốc gia.

Mặc dù năm 2025 có sự thay đổi lớn trong việc tổ chức, sắp xếp lại bộ máy, song với sự nỗ lực của cả hệ thống và đội ngũ cán bộ y tế làm công tác phòng chống lao, Chương trình Chống lao Quốc gia đã triển khai hiệu quả các chỉ đạo từ Chính phủ và Bộ Y tế và đạt được kết quả tốt nhất từ trước đến nay với số bệnh nhân lao được phát hiện hơn 119.000 ca bệnh (tăng khoảng 5% so với năm 2024), tỷ lệ bệnh nhân lao có bằng chứng vi khuẩn học 75% ((tăng 3% so với năm 2024), tỷ lệ điều trị thành công đạt 90% (cao hơn tỷ lệ điều trị thành công trung bình trên toàn cầu - 88%).

Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương cho hay, với kỳ vọng từ năm 2026, người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời được lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời - đây là bước đi quan trọng nhằm phát hiện sớm bệnh tật, giảm gánh nặng chi phí y tế cho người dân. Đặc biệt, để đạt được mục tiêu chấm dứt bệnh lao, cần có sự ủng hộ và cam kết mạnh mẽ của lãnh đạo các cấp, sự phối hợp của các ban, ngành, đoàn thể và toàn xã hội, nhằm bảo đảm nguồn tài chính bền vững và triển khai đồng bộ các can thiệp phòng, chống lao từ Trung ương đến địa phương.