Kéo nhà khoa học ra khỏi “vùng an toàn”

Để khoa học dám chấp nhận rủi ro

Ngày 29/1, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN) tổ chức họp báo thường kỳ tháng 1/2026, thông tin nhiều chính sách mới liên quan đến công nghiệp bán dẫn, quản lý tài nguyên Internet và cơ chế thử nghiệm công nghệ (sandbox), với trọng tâm tạo dư địa cho đổi mới sáng tạo và thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Một trong những nội dung được chú ý là chính sách dành cho công nghiệp bán dẫn - lĩnh vực được xác định là ngành ưu đãi đặc biệt. Tại họp báo, ông Nguyễn Anh Tuấn - Trưởng phòng Quản lý chất lượng, Cục Công nghiệp Công nghệ thông tin, đã trình bày những điểm mới của Thông tư số 30/2025/TT-BKHCN quy định tiêu chí nhập khẩu dây chuyền, máy móc, thiết bị đã qua sử dụng phục vụ sản xuất bán dẫn và nghiên cứu, phát triển.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, điểm mới mang tính đột phá của Thông tư 30 là nới lỏng quy định về tuổi thiết bị, theo đó máy móc phục vụ sản xuất bán dẫn được phép có tuổi tối đa 20 năm, thay vì 10 năm như các quy định chung trước đây. Đối với các viện nghiên cứu và trường đại học, thông tư không áp dụng các tiêu chí về hiệu suất, tiêu hao năng lượng và tuổi thiết bị, nhằm khuyến khích đầu tư cơ sở hạ tầng đào tạo và nghiên cứu.

Bên cạnh đó, Bộ KHCN chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, doanh nghiệp tự khai và tự chịu trách nhiệm trước cơ quan hải quan, qua đó cắt giảm thủ tục hành chính và giảm rào cản cho hoạt động nghiên cứu – sản xuất công nghệ cao.

Ở lĩnh vực chuyển đổi số, bà Trần Thị Phương Hiền - Phó Giám đốc Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC) cho biết, Thông tư số 48/2025/TT-BKHCN là “mảnh ghép cuối cùng” để hoàn thiện hệ thống pháp lý về quản lý tài nguyên Internet tại Việt Nam. Thông tư mở rộng không gian phát triển thông qua việc bổ sung nhiều đuôi tên miền mới, triển khai đăng ký trực tuyến toàn trình gắn với xác thực định danh điện tử, đồng thời thúc đẩy lộ trình chuyển đổi sang IPv6 Only giai đoạn 2026 - 2030.

Các chính sách này được lãnh đạo Bộ KHCN nhìn nhận không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là cách tạo hành lang an toàn về thể chế, từ đó giúp nhà khoa học và doanh nghiệp mạnh dạn hơn trong đổi mới sáng tạo.

“Vùng an toàn” không phải là nơi né tránh thất bại

Tại họp báo, vấn đề tâm lý sợ sai của đội ngũ nhà khoa học đã được đặt ra một cách trực diện. Trả lời câu hỏi của phóng viên, ông Hoàng Anh Tú - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ cho rằng, cần nhìn nhận lại khái niệm “vùng an toàn” trong hoạt động khoa học.

Theo ông Hoàng Anh Tú, “vùng an toàn là không gian mà rủi ro khoa học được phép tồn tại, trong khi rủi ro về trách nhiệm tài chính và pháp lý phải tiệm cận bằng không”. Đây được xem là điểm mấu chốt để tháo gỡ tâm lý e ngại đổi mới, vốn tồn tại khá phổ biến trong hoạt động nghiên cứu thời gian qua.

Để hiện thực hóa quan điểm này, các nghị định mới đã quy định rõ trường hợp đề tài không đạt kết quả do nguyên nhân khách quan thì không phải hoàn trả kinh phí. Song song với đó, Bộ KHCN đang xây dựng nền tảng quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên môi trường số, nhằm tăng tính minh bạch, giảm rủi ro và áp lực trách nhiệm cho các chủ nhiệm đề tài.

Thứ trưởng Bộ KHCN Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh quyết tâm hành động của lãnh đạo Bộ trong việc phá bỏ tư duy an toàn trì trệ. Đối với công nghiệp bán dẫn, Thứ trưởng Bộ KHCN đánh giá việc Viettel khởi công nhà máy sản xuất chip và kế hoạch vận hành nhà máy đóng gói của FPT là những bước tiến chiến lược, đồng thời yêu cầu các đơn vị thuộc Bộ đồng hành sát sao với doanh nghiệp để đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.

Về cơ chế thử nghiệm mới (sandbox), Thứ trưởng chỉ đạo triển khai các mô hình sandbox ngay trong quý I/2026 tại một số địa phương. Điểm nhấn được ông Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh là sự thay đổi vai trò của cơ quan quản lý: từ “chờ đề xuất” sang “chủ động tìm kiếm”.

“Bộ KHCN sẽ không chờ đợi các nhà khoa học hay doanh nghiệp đề xuất, mà Bộ sẽ chủ động tìm kiếm và kéo họ ra khỏi vùng an toàn” - ông Phương nói và cho biết, Bộ đang trực tiếp phối hợp với tỉnh Điện Biên và một số doanh nghiệp để thí điểm các mô hình công nghệ mới, dù thẩm quyền đã được phân cấp cho địa phương. Cách làm này thể hiện rõ vai trò dẫn dắt của Bộ trong giai đoạn đầu triển khai đổi mới, nhằm giảm rủi ro và tạo niềm tin cho các chủ thể tham gia.

Lãnh đạo Bộ KHCN khẳng định, cùng với việc hoàn thiện thể chế thông qua Thông tư 30 và Thông tư 48, ngành khoa học và công nghệ kỳ vọng tạo ra những đột phá thực chất trong năm 2026, góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW. Thông điệp được gửi đi rõ ràng: đổi mới sáng tạo không thể nảy sinh trong sự an toàn tuyệt đối, và nhiệm vụ của chính sách là mở rộng không gian để khoa học dám chấp nhận rủi ro và vượt qua lối mòn quen thuộc.