Gỡ nút thắt pháp lý trong quản lý trí tuệ nhân tạo

Theo Bộ Tư pháp, Nghị quyết 57-NQ/TW của Trung ương yêu cầu "đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính" và "phát triển kinh tế dữ liệu, thị trường dữ liệu". Tuy nhiên, việc thu thập, xử lý, chia sẻ và sử dụng dữ liệu cho việc huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) đang gặp nhiều khó khăn. Các quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân dù đã có nhưng chưa đủ chi tiết để giải quyết các bài toán đặc thù của AI (ví dụ: dữ liệu tổng hợp, dữ liệu ẩn danh, quyền được giải thích). Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu ngành còn chậm, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển các hệ thống AI quy mô lớn.

Đang tồn tại khoảng trống về trách nhiệm pháp lý khi AI gây thiệt hại. Bộ Tư pháp nhấn mạnh, đây là một trong những thách thức pháp lý nhức nhối. Chẳng hạn, khi một hệ thống AI gây ra thiệt hại (ví dụ: xe tự lái gây tai nạn, phần mềm chẩn đoán y tế đưa ra kết quả sai, hệ thống tín dụng tự động từ chối cho vay một cách phân biệt đối xử), ai sẽ chịu trách nhiệm? Nhà phát triển, nhà sản xuất, người sử dụng, hay chính hệ thống AI? Pháp luật dân sự, hình sự hiện hành chưa có câu trả lời thỏa đáng cho những tình huống này. Điều này gây hoang mang cho người tiêu dùng và rủi ro cho doanh nghiệp.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Mạnh Hùng nhận xét, sự phát triển của AI đặt ra những nguy cơ an ninh phi truyền thống rất cấp bách. Công nghệ deepfake bị lạm dụng để tạo ra các thông tin sai lệch, bôi nhọ, lừa đảo hoặc gây bất ổn chính trị xã hội. Khoảng cách giữa tốc độ phát triển công nghệ trí tuệ nhân tạo và tốc độ hoàn thiện khung pháp lý đang ngày càng nới rộng. Các vướng mắc, bất cập không còn là nguy cơ tiềm tàng mà đã trở thành những vấn đề hiện hữu, cấp bách cần sớm được giải quyết. Hiện chúng ta vẫn thiếu khung pháp lý toàn diện để tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác quốc tế, thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ, đồng thời giúp các sản phẩm công nghệ của Việt Nam có thể thâm nhập các thị trường lớn, tránh bị rào cản pháp lý. 

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN) Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, để giải quyết những bất cập trên Bộ KHCN vừa có Tờ trình về việc ban hành Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo gửi tới Chính phủ. Dự thảo Nghị định gồm 7 chương với 45 điều, trong đó có phân chia Hệ thống AI thành 3 cấp độ: Rủi ro cao, trung bình và thấp. Danh mục hệ thống rủi ro cao do Thủ tướng Chính phủ ban hành dựa trên tiêu chí về lĩnh vực thiết yếu và quy mô tác động. Đặc biệt, các hệ thống rủi ro cao bắt buộc phải thực hiện đánh giá hoặc chứng nhận sự phù hợp trước khi đưa ra thị trường.

Về trách nhiệm minh bạch, nhà cung cấp hệ thống AI rủi ro trung bình và cao có nghĩa vụ cung cấp thông tin về chức năng, logic vận hành và cảnh báo rủi ro khi có yêu cầu hợp pháp từ cơ quan nhà nước hoặc bên bị tác động. Các nội dung do AI tạo sinh như âm thanh, hình ảnh, video bắt buộc phải được đánh dấu kỹ thuật ở định dạng máy đọc và gắn nhãn hiển thị rõ ràng nếu có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực. Cơ quan nhà nước bắt buộc phải thực hiện đánh giá tác động trước khi vận hành các hệ thống AI rủi ro cao hoặc có ảnh hưởng lớn đến quyền lợi công dân và dịch vụ công.

Bộ KHCN đang hướng tới việc thiết lập khung chính sách toàn diện nhằm phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và thị trường trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam. Nội dung trọng tâm bao gồm các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo tiếp cận hạ tầng tính toán, dữ liệu dùng chung và ưu tiên trong mua sắm công. Cụm liên kết trí tuệ nhân tạo góp phần liên kết mạng lưới hợp tác giữa nhà nước, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp để chia sẻ nguồn lực và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm. Điểm nổi bật là cơ chế Phiếu hỗ trợ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI Support  Voucher) - chứng từ điện tử giúp các tổ chức, cá nhân thanh toán chi phí thuê hạ tầng, mua dữ liệu và dịch vụ kiểm thử an toàn. Bên cạnh đó, công tác phát triển nguồn nhân lực được chú trọng thông qua việc tích hợp nội dung AI vào chương trình giáo dục các cấp và triển khai chương trình quốc gia về nhân lực chất lượng cao.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, các giải pháp nói trên nhằm tạo ra một hành lang pháp lý toàn diện cho việc quản lý rủi ro hiệu quả đối với các hệ thống AI và thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái AI tại Việt Nam. Qua đó, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con người, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân trong quá trình áp dụng pháp luật.