Để rơm rạ không còn là gánh nặng môi trường

Mỗi năm thế giới tạo ra khoảng 500 - 600 triệu tấn rơm rạ. Riêng Tiểu vùng Mekong, trung tâm sản xuất lúa gạo hàng đầu toàn cầu, lượng sinh khối này chiếm tỷ trọng lớn hơn cả. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, rơm rạ vẫn bị đốt bỏ hoặc xử lý kém hiệu quả, gây ô nhiễm không khí, suy thoái đất và phát thải khí nhà kính.

Trong bối cảnh yêu cầu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, phát thải thấp, rơm rạ đang được nhìn nhận lại như một nguồn tài nguyên sinh khối chiến lược, có thể tạo giá trị kinh tế mới, đồng thời góp phần thực hiện các cam kết về khí hậu.

Theo ông Lê Quốc Thanh - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, việc chuyển đổi nông nghiệp theo hướng canh tác tuần hoàn, phát thải thấp trở thành yêu cầu tất yếu. Trong đó, quản lý rơm rạ bền vững chính là mắt xích quan trọng để nông nghiệp Việt Nam thực hiện cam kết Net Zero, đồng thời mở ra cơ hội kinh tế mới cho hàng triệu hộ nông dân.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp thuộc Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI) cho hay, việc thu gom, tái sử dụng rơm rạ theo mô hình nông nghiệp tuần hoàn có thể giảm trên 30% phát thải khí nhà kính, đồng thời tạo giá trị gia tăng trên 20% cho chuỗi lúa - rơm. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, áp dụng các biện pháp quản lý rơm rạ bền vững có thể giúp giảm tới 36% phát thải. Con số này đặc biệt có ý nghĩa khi Việt Nam đang triển khai đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định, trong bối cảnh Chính phủ đã phê duyệt đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh và cam kết Net Zero đến năm 2050, quản lý rơm rạ không chỉ là câu chuyện kỹ thuật thuần túy, mà đã trở thành một trụ cột chiến lược của chuyển đổi xanh trong ngành lúa gạo.

Theo ông Lê Quốc Thanh, mỗi năm Việt Nam sản xuất khoảng 44 triệu tấn lúa, đồng nghĩa với lượng rơm rạ phát sinh rất lớn. Nếu tiếp tục đốt bỏ, đây sẽ là gánh nặng môi trường; nhưng nếu được thu gom, tái sử dụng hợp lý, rơm rạ sẽ trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng, góp phần giảm phát thải, cải thiện đất canh tác và tăng thu nhập cho nông dân.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để chuyển các mô hình thí điểm sang sản xuất quy mô lớn. Nhiều ý kiến cho rằng, để làm được điều đó, cần sớm công nhận rơm rạ là tài nguyên sinh khối với hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia; xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh, minh bạch; thiết kế các cơ chế tài chính, tín dụng và ưu đãi phù hợp để thu hút doanh nghiệp đầu tư.

Theo TS Nguyễn Hồng Tín (Đại học Cần Thơ), đại diện nhóm nghiên cứu hợp tác giữa Đại học Cần Thơ và IRRI trong “dòng chảy rơm rạ” từ đồng ruộng đến người tiêu dùng, có khoảng 32,4% lượng rơm được thương lái thu gom; rơm được dùng cho trồng nấm chiếm 17,9%; chăn nuôi 5,9% và trồng màu 2,7%. Trong đó, trồng nấm mang lại lợi nhuận cao nhất (77,9%), với tổng giá trị kinh tế đạt 6.671 tỷ đồng/năm. Tuy nhiên, chuỗi giá trị rơm rạ vẫn bộc lộ nhiều hạn chế khi thiếu tiêu chuẩn chất lượng, chưa có sàn giao dịch chính thống, logistics yếu và thiếu tín dụng ưu đãi. Bởi vậy, ông Tín cho rằng, cần xác lập địa vị pháp lý “rơm là tài nguyên sinh khối”, ban hành tiêu chuẩn, hỗ trợ tín dụng và tích hợp rơm rạ vào cơ chế carbon để hình thành một thị trường minh bạch, bền vững hơn.

Ở góc độ doanh nghiệp (DN), ông Huỳnh Văn Thòn - Chủ tịch Tập đoàn Nông nghiệp Lộc Trời cho biết, từ chỗ được xem là vật cản trở sản xuất, khó xử lý sau thu hoạch, giờ đây rơm rạ được coi là sản phẩm có giá trị khi có đầu tư công nghệ vào khâu thu gom và chế biến.

Hiện đây được xem là khoản thu bổ sung đáng kể cho ngành kinh tế lúa gạo nói chung và cho từng hộ nông dân nói riêng. Ông Thòn cho biết thêm, hiện đơn vị của ông đang từng bước đầu tư vào chế biến rơm rạ, như chế biến nấm rơm; hợp tác với Đại học Bách khoa TPHCM trong việc để giải quyết các phế phẩm từ gạo, xay xát với trấu nghiền, để ra được nhựa sinh học có thời gian phân hủy rất nhanh...