Đầu tư di sản văn hóa, động lực tăng trưởng du lịch

Trụ cột tăng trưởng mới của du lịch toàn cầu

Trên thực tế, du lịch văn hoá đang trở thành một trong những phân khúc lớn và năng động nhất của ngành du lịch thế giới. Theo báo cáo của Trung tâm Xúc tiến nhập khẩu từ các nước đang phát triển (thuộc Bộ Ngoại giao Hà Lan), khoảng 35-40% khách du lịch quốc tế hiện nay lựa chọn điểm đến với mục tiêu trải nghiệm văn hoá, di sản hoặc bản sắc địa phương dưới nhiều hình thức khác nhau. Đáng chú ý, xu hướng du lịch đang chuyển dần từ kiểu tham quan đơn thuần, thời gian ngắn sang những trải nghiệm chân thực, nhập vai và gắn với đời sống cộng đồng, qua đó làm gia tăng nhu cầu đầu tư bài bản vào các sản phẩm du lịch di sản.

Quy mô thị trường phản ánh rõ sức hút đó. Theo báo cáo Thị trường du lịch di sản của công ty nghiên cứu thị trường quốc tế Mordor Intelligence, thị trường du lịch di sản toàn cầu được ước tính đạt 639,82 tỷ USD vào năm 2025 và dự báo sẽ tăng lên 857,03 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 6,02%. Những con số này cho thấy du lịch di sản đã trở thành trụ cột kinh tế quan trọng, đòi hỏi các quốc gia và địa phương phải cạnh tranh bằng chiều sâu văn hoá, câu chuyện di sản và chất lượng trải nghiệm, thay vì chỉ dựa vào cảnh quan hay hạ tầng vật chất.

Nhiều điểm đến đã tận dụng hiệu quả di sản để tạo đà tăng trưởng du lịch. Tại đảo Cape Breton (Canada), chiến lược đầu tư dài hạn vào bảo tàng văn hoá Gaelic, lễ hội truyền thống và trải nghiệm cộng đồng đã giúp lượng khách du lịch tăng khoảng 10% trong năm 2025, đồng thời mở rộng mùa du lịch sang cả mùa đông, thay vì chỉ phụ thuộc vào mùa hè. Ở Shafiabad (Iran), một ngôi làng nhỏ vùng sa mạc, việc bảo tồn kiến trúc truyền thống, nghề thủ công và mô hình du lịch dựa vào cộng đồng đã giúp địa phương này được Tổ chức Du lịch Thế giới của Liên hợp quốc (UNWTO) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”, qua đó thu hút mạnh sự quan tâm của du khách quốc tế. Trong khi đó, Oman đang đầu tư vào năng lực “hạ tầng mềm”, đào tạo hướng dẫn viên đa ngôn ngữ gắn với kiến thức di sản, nhằm nâng cao chất lượng trải nghiệm văn hoá và mở rộng thị trường khách từ châu Á và Mỹ Latin.

Trong một năm, thành phố Bradford (hạt West Yorkshire, Anh) đã tổ chức hơn 5.000 sự kiện văn hoá, với tổng ngân sách khoảng 51 triệu bảng Anh, cùng 9 triệu bảng đầu tư bổ sung cho hạ tầng các không gian văn hoá – di sản. Chương trình được đánh giá đã tạo ra sự gắn kết xã hội, khơi dậy niềm tự hào của người dân địa phương và góp phần xây dựng nền tảng thu hút du khách trong những năm tiếp theo.

Theo bà Zurab Pololikashvili – Tổng Thư ký UNWTO, du lịch văn hoá không chỉ dừng ở việc tham quan di tích, mà là cách cộng đồng chia sẻ câu chuyện của mình với thế giới; nếu được đầu tư đúng hướng, di sản văn hoá sẽ trở thành động lực tăng trưởng bền vững cho du lịch.

Du lịch di sản bền vững bắt đầu từ cộng đồng

Một trong những rủi ro lớn nhất của du lịch di sản hiện nay là tăng trưởng nhanh nhưng thiếu kiểm soát. Cảnh báo này được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên hợp quốc (UNESCO) nhấn mạnh tại Hội thảo khu vực về Di sản Thế giới và Du lịch bền vững tổ chức ở Santo Domingo (Cộng hoà Dominica). Theo số liệu do UNESCO dẫn từ Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC), du lịch hiện đóng góp gần 10% GDP của khu vực và tạo ra hơn 35 triệu việc làm. Tuy nhiên, cái giá phải trả là không nhỏ khi khoảng 40% các Di sản Thế giới trong khu vực đang đối mặt với những mối đe doạ liên quan trực tiếp đến hoạt động du lịch.

Từ góc độ quản trị, hội thảo nhấn mạnh tăng trưởng du lịch chỉ bền vững khi gắn với năng lực quản lý dựa trên dữ liệu. UNESCO giới thiệu công cụ VMAST – Công cụ đánh giá chiến lược quản lý khách tham quan, hỗ trợ phân tích dòng khách và sức chịu tải của di sản. Thực tế tại trung tâm lịch sử Santo Domingo cho thấy, sau khi cải tạo không gian công cộng và hệ thống chỉ dẫn, lượng khách quốc tế tăng 30% trong năm 2024, đồng thời địa phương xây dựng trạm quan trắc du lịch để theo dõi tác động. Điều này khẳng định đầu tư hạ tầng di sản chỉ hiệu quả khi đi cùng năng lực quản lý, nếu không tăng trưởng sẽ sớm trở thành áp lực lên di sản.

Bên cạnh quản lý, cộng đồng địa phương được UNESCO xác định là trụ cột không thể thiếu của du lịch di sản bền vững. Nhiều mô hình thực tiễn gắn chặt công tác bảo tồn với sinh kế và đời sống cộng đồng, như các tour khảo cổ kết hợp giáo dục; các sáng kiến sinh kế bền vững dựa trên nghề thủ công, nông nghiệp truyền thống; lễ hội sinh thái – văn hoá; hay các chương trình đào tạo phụ nữ và nhóm yếu thế.

Quan điểm này được bà Anne Lemaistre – Giám đốc Văn phòng UNESCO khu vực tại Havana, nhấn mạnh: Du lịch có thể kết nối các nền văn hoá và tạo động lực kinh tế, nhưng nếu phát triển thiếu quản lý, chính du lịch sẽ làm tổn hại những di sản vốn là nền tảng của nó.

Thực tiễn cho thấy, đầu tư di sản chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong tư duy chuỗi giá trị, gắn kết hạ tầng, dịch vụ, trải nghiệm và cộng đồng, thay vì phát triển các điểm đến đơn lẻ. Khi di sản được quản trị tốt, bảo tồn đúng cách và trao quyền cho cộng đồng, du lịch mới có thể tăng trưởng bền vững và dài lâu.