Công nghệ tái cấu trúc thị trường lao động

Nghề nghiệp "co lại" trong kỷ nguyên AI

Tại WEF 2026 ở Davos, Thụy Sĩ, Giám đốc điều hành Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo, AI đang tác động mạnh đến thị trường lao động với quy mô và tốc độ chưa từng có. IMF ước tính khoảng 60% việc làm ở các nền kinh tế phát triển sẽ chịu ảnh hưởng của AI, từ nâng cao hiệu suất, thay đổi nội dung công việc đến có nguy cơ bị thay thế; tỷ lệ toàn cầu khoảng 40%. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa rằng người lao động sẽ mất việc ngay lập tức. Nhiều công việc vẫn tồn tại, nhưng các phần việc lặp lại được giao cho thuật toán, còn người lao động phải đảm nhận những nhiệm vụ phức tạp hơn, đòi hỏi kỹ năng cao hơn.

Người trẻ là nhóm chịu ảnh hưởng sớm nhất, bởi những công việc khởi điểm, nơi tích lũy kinh nghiệm, thường là phần việc đầu tiên bị AI thay thế. Khi các vị trí này được tự động hóa, sinh viên mới ra trường gặp khó khăn trong việc bắt đầu sự nghiệp. Không chỉ giới trẻ, tầng lớp trung lưu cũng đứng trước áp lực rõ rệt: khi công việc không được AI hỗ trợ để nâng hiệu suất, mức thu nhập có nguy cơ bị thu hẹp do doanh nghiệp ngày càng đòi hỏi năng suất cao hơn, trong khi số lượng nhân lực lại ít đi.

Ngân hàng Morgan Stanley cho biết, Anh là nền kinh tế chịu tác động việc làm tiêu cực nhất trong nhóm các nước công nghiệp lớn được khảo sát: việc làm giảm ròng 8% trong 12 tháng, dù năng suất tăng khoảng 11,5%. Hiệu quả tăng lên nhưng số việc làm mới không theo kịp.

Ở cấp doanh nghiệp, làn sóng tinh giản đầu năm 2026 cho thấy cắt giảm nhân sự không nhất thiết gắn với suy thoái. Theo tổng hợp của trang tin tức kinh tế Business Insider, nhiều tập đoàn công nghệ, tài chính, viễn thông triển khai các chương trình tối ưu hóa, gắn với tự động hóa và tái cấu trúc vận hành. Nike là ví dụ điển hình khi thông báo cắt 775 việc làm tại các trung tâm phân phối ở Mỹ để tăng tốc tự động hóa; tổng nhân sự toàn cầu của hãng khoảng 77.800 người (tính đến tháng 5/2025). Những vị trí bị ảnh hưởng chủ yếu là kho vận, thao tác lặp lại, quy trình chuẩn hóa.

Bức tranh dài hạn được phản ánh trong Báo cáo “Tương lai việc làm 2025” của WEF, theo đó, giai đoạn 2025–2030, biến động cơ cấu tương đương 22% số việc làm hiện có, với 170 triệu vai trò mới và 92 triệu vai trò bị dịch chuyển, tức tăng ròng 78 triệu việc làm. Tuy nhiên, tăng ròng không đồng nghĩa ai cũng hưởng lợi, bởi kỹ năng cho các vai trò mới khác xa kỹ năng của nhiều nhóm lao động hiện nay.

Tuy nhiên, thị trường lao động ngày càng trả giá cao cho kỹ năng mới. Theo phân tích của IMF trên hàng triệu tin tuyển dụng, cứ 10 vị trí tuyển dụng ở các nền kinh tế phát triển thì có một vị trí yêu cầu ít nhất một kỹ năng mới; tại các thị trường mới nổi, tỷ lệ này là 1 trên 20. Những công việc đòi hỏi kỹ năng mới thường có mức lương cao hơn, và càng yêu cầu nhiều kỹ năng mới, thu nhập càng tăng. Điều này lý giải vì sao trong làn sóng AI, có người nắm bắt được cơ hội vươn lên, trong khi không ít người cảm thấy mình đang bị tụt lại phía sau.

Các quốc gia chuẩn bị cho chuyển đổi việc làm

Trước thực tế nhiều nghề đang thu hẹp hoặc biến đổi âm thầm, các quốc gia đã chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi việc làm, kết hợp đào tạo kỹ năng, đổi mới tuyển dụng và điều chỉnh chính sách. Theo IMF, việc nâng cấp kỹ năng nay đã trở thành yếu tố then chốt để người lao động đứng vững trên thị trường lao động.

Cùng quan điểm này, Báo cáo Tương lai việc làm 2025 cho biết, các nghề tăng trưởng nhanh nhất đến năm 2030 tập trung ở AI và dữ liệu, an ninh mạng, điện toán đám mây, tự động hóa và các vai trò kết hợp, kết nối con người với công nghệ. Ngược lại, các công việc lặp lại, tiêu chuẩn hóa tiếp tục suy giảm. Trước thực tế đó, nhiều nước đã điều chỉnh chính sách giáo dục theo hướng đào tạo kỹ năng số nền tảng, tư duy phân tích và khả năng học suốt đời thay vì chỉ đào tạo theo nghề cố định.

Với người trẻ, khó khăn không chỉ nằm ở việc học thêm kỹ năng mới, mà còn ở việc tìm được điểm bắt đầu cho con đường nghề nghiệp. Khi các vị trí khởi điểm ngày càng thu hẹp, nhiều doanh nghiệp ở châu Âu và Bắc Mỹ đã mở rộng các mô hình thực tập có trả lương, học nghề thông qua dự án thực tế và đào tạo nghề gắn với công việc số. Một số tập đoàn công nghệ cũng chuyển sang tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế, thông qua bài kiểm tra và sản phẩm mẫu, thay vì chỉ dựa vào bằng cấp hay mô tả vị trí truyền thống.

Ở tầm vĩ mô, quản trị AI phải đi cùng bảo vệ người lao động. Tại Davos, các lãnh đạo cũng nhấn mạnh một “hợp đồng xã hội mới”: Liên hiệp công đoàn quốc tế kêu gọi chia sẻ công bằng lợi ích năng suất từ AI; hãng Microsoft cảnh báo rằng AI có thể không còn được xã hội chấp nhận nếu lợi ích chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ; còn Ngân hàng Trung ương châu Âu lưu ý nguy cơ bất bình đẳng gia tăng nếu thiếu phối hợp quốc tế trong quản lý AI.

Thực tế cho thấy, nỗi lo mất việc chỉ là bước khởi đầu; điều quan trọng hơn là xã hội có kịp biến chuyển đổi công nghệ thành cơ hội mới hay không, bằng cách nhanh chóng mở ra những con đường kỹ năng mới cho người lao động, đặc biệt là người trẻ.