An ninh nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long trước biến đổi khí hậu

Lượng nước trên lưu vực sông Cửu Long giảm mạnh

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vựa lúa, vựa trái cây, thủy sản của cả nước, giữ vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực cho đất nước và xuất khẩu. Những năm gần đây, dưới tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng, các công trình thủy lợi phía thượng đã tác động tiêu cực tới nguồn nước ngọt về khu vực ĐBSCL. Thực trạng mùa lũ nước về tràn đồng ngày càng ít, trong khi mùa khô lại xảy ra hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở ngày càng nghiêm trọng.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó cục trưởng cục Quản lý tài nguyên nước - Bộ NN&MT cho biết: Tổng lượng nước trung bình hàng năm trên lưu vực sông Cửu Long khoảng 488 tỷ m3, (nước mặt chiếm 97%, nước dưới đất chiếm 3%). Lượng nước bình quân đầu người mùa khô khoảng 2.200 m3/người.

Những năm gần đây dòng chảy từ thượng nguồn về lưu vực sông Cửu Long qua trạm thủy văn Tân Châu, Châu Đốc giảm so với mức trung bình nhiều năm khoảng 13%, đặc biệt là mùa khô năm 2015 - 2016 giảm 36%; năm 2019 - 2020 giảm 28%.

Cũng theo ông Nguyễn Minh Khuyến - Phó cục trưởng cục Quản lý tài nguyên nước - Bộ NN&MT, mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng nước gia tăng. Nguồn nước ĐBSCL phụ thuộc mạnh mẽ vào nguồn nước từ thượng nguồn sông Mê Công (chiếm 95% tổng lượng nước của ĐBSCL).

Ông Khuyến cũng chỉ ra một số tồn tại trong việc khai thác và sử dụng nguồn nước của Việt Nam: Chỉ số an ninh nguồn nước và hiệu quả khai thác, sử dụng nước còn thấp: mức độ bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia của Việt Nam hiện chỉ đạt 2/5. Quản trị tài nguyên nước chưa dựa trên nền tảng công nghệ số và chưa có công cụ hỗ trợ ra quyết định: cơ sở dữ liệu chưa hoàn thiện, sử dụng Internet kết nối (IoT) quan trắc thu thập dữ liệu còn hạn chế; chưa có hệ thống công cụ. Đầu tư cho ngành nước còn hạn chế so với nhu cầu: đã có nguồn thu từ thuế, tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nhưng đầu tư cho quản lý tài nguyên nước còn hạn chế.

Ông Khuyến cũng cho rằng, quy hoạch tài nguyên nước là định hướng tổng thể cấp quốc gia nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước, trong đó có ĐBSCL.

Theo ông Khuyến, một số định hướng chính cho vùng đồng bằng như: Đối với nguồn nước sông Mê Công: tối ưu hóa lợi ích do nguồn nước sông Mê Công mang lại. Đối với nguồn nước mặt: là nguồn cung cấp nước chủ yếu cho dân sinh, các ngành kinh tế; khai thác, sử dụng nguồn nước ngọt từ sông Tiền, sông Hậu, sông Cổ Chiên, sông Hàm Luông phục vụ cấp nước liên vùng, liên tỉnh cho những khu vực thường xuyên bị hạn - mặn như vùng ven biển, bán đảo Cà Mau; tăng cường khả năng trữ lũ, giữ ngọt với quy mô phù hợp tại các vùng Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười; xây dựng các hồ trữ nước quy mô phù hợp; vận hành có hiệu quả hệ thống các công trình thủy lợi.

Về nguồn nước dưới đất: khai thác hợp lý nguồn nước dưới đất đảm bảo không vượt ngưỡng giới hạn về mực nước; kiểm soát chặt chẽ việc khai thác nước dưới đất cho tưới, nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là khu vực ven biển tỉnh, thành phố: Cần Thơ, Cà Mau; Kiểm soát chặt chẽ các nguồn thải phát sinh từ các hoạt động sinh hoạt, công nghiệp...

Đến năm 2030 phấn đấu đạt được một số chỉ tiêu cơ bản gồm: 100% các vị trí giám sát dòng chảy xuyên biên giới được giám sát tự động, trực tuyến; 100% công trình khai thác, sử dụng nước, xả nước thải vào nguồn nước được giám sát vận hành và kết nối hệ thống theo quy định; 100% hồ, ao, đầm, kênh, rạch không được san lấp theo quy định phải được công bố và quản lý chặt chẽ; 100% nước thải đô thị được xử lý đạt quy chuẩn quốc gia trước khi xả vào nguồn nước, hệ thống thoát nước chung…

Ông Khuyến cũng cho biết thêm: Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã công bố kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Cửu Long. Trong các mùa cạn 2024-2025 và 2025-2026, là cơ sở để địa phương chủ động lập kế hoạch khai thác, sử dụng nước nhằm ứng phó kịp thời với các thay đổi từ thượng nguồn, hạn hán, xâm nhập mặn trong các kỳ triểu cường.

Nghịch lý, mạng lưới sông ngòi dày đặc, người dân thiếu nước ngọt  

Phát biểu tại hội thảo Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến - Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong cho biết: Một nghịch lý đang hiện hữu ngay tại vùng đất trù phú bậc nhất cả nước - ĐBSCL: Giữa mạng lưới sông ngòi dày đặc vùng sông nước, người dân lại đang thiếu nước ngọt để sinh hoạt và sản xuất.

Những năm gần đây, ĐBSCL đang phải đối diện với những biến động chưa từng có. Nguồn nước mặt ngày càng phụ thuộc vào dòng chảy thượng nguồn. Trong khi đó, nguồn nước ngầm bị khai thác quá mức, dẫn đến suy giảm trữ lượng và sụt lún đất. Vấn đề xâm nhập mặn không còn theo quy luật cũ mà ngày càng tiến sâu, kéo dài và khó dự báo.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến cho biết thêm: Hội thảo sẽ trao đổi, thảo và nhận diện đầy đủ các nguy cơ, từ suy giảm nguồn nước, xâm nhập mặn, sụt lún đất đến những tác động sâu rộng đến sinh kế và môi trường. Phân tích những điểm nghẽn trong quản trị tài nguyên nước, từ cơ chế điều phối liên vùng, quy hoạch, đến chính sách và nguồn lực. Và đặc biệt, đề xuất các giải pháp không chỉ ở tầm vĩ mô, mà cả những giải pháp cụ thể, khả thi, gắn với thực tiễn đời sống người dân và hoạt động sản xuất kinh doanh.

Thông tin tại hội thảo, ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ cho biết: TP Cần Thơ đang chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng như ngập úng do triều cường, hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt vào mùa khô diễn ra ngày càng phổ biến. Đồng thời, tình trạng sạt lở bờ sông, sụt lún đất cũng gia tăng, trong bối cảnh nhu cầu khai thác và sử dụng nước ngày càng lớn.

Trước thực tế đó, TP Cần Thơ đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, đồng thời góp phần giảm sụt lún đất. Trong quy hoạch phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, thành phố xác định nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước là nhiệm vụ trọng tâm. Tập trung phát triển các công trình trữ nước ngọt phục vụ mùa khô; ưu tiên sử dụng nước mặt, giảm dần khai thác nước ngầm nhằm hạn chế sụt lún, sạt lở; đồng thời tăng cường phục hồi, bảo vệ các nguồn nước bị suy thoái, ô nhiễm.

Tham gia vào công tác đảm bảo an nguồn nước sạch sinh hoạt cho vùng ĐBSCL, ông Lều Mạnh Huy, Tổng Giám đốc DNP Water thông tin tại hội thảo, vào tháng 12/2025, DNP Water đã gửi đề xuất đầu tư Dự án nước thô vùng Tây Nam sông Hậu đến TP Cần Thơ và Cà Mau. Mục tiêu là xây dựng hệ thống khai thác và truyền dẫn nguồn nước thô từ thượng nguồn sông Hậu, đảm bảo nhu cầu nước sạch sinh hoạt hiện tại và trong tương lai; Khắc phục tình trạng nước nhiễm mặn; Thay thế nguồn nước ngầm hiện đang suy giảm trầm trọng về cả trữ lượng và chất lượng do khai thác quá mức từ đó góp phần hạn chế vấn đề sụt lún đang diễn ra tại khu vực.

Ông Lều Mạnh Huy cho biết thêm: DNP Water kỳ vọng dự án nếu được triển khai thành công sẽ đảm bảo nguồn nước sinh hoạt cho người dân các khu vực ven biển thuộc bán đảo Cà Mau hiện tại và tương lai, tiến tới việc thay thế toàn bộ việc khai thác nước ngầm đang là một trong các nguyên nhân chính gây sụt lún trên diện rộng. Đây cũng là giải pháp mang tầm nhìn dài hạn đảm bảo nguồn nước sinh hoạt cho toàn bộ vùng Tây Nam sông Hậu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các diễn biến cực đoan của tình trạng xâm nhập mặn.

Hội thảo là diễn đàn để các bộ ngành, chuyên gia, địa phương và doanh nghiệp cùng thảo luận, chia sẻ các giải pháp, kinh nghiệm trong thích ứng với hạn, mặn, sạt lở và an ninh nguồn nước, hướng tới phát triển bền vững vùng ĐBSCL trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ.